TINH THẦN ĐẠO PHẬT
TRONG VĂN HÓA
DÂN GIAN
Thích Nữ
Diệu Liên
A - DẪN
NHẬP
Đạo Phật truyền đến nước
ta khoảng những năm đầu Công nguyên, đã trở
thành một trong những hệ tư tưởng Tôn giáo có
sức sống lâu dài nhất và song hành cùng Dân tộc
trong mọi thời đại lịch sử. Chính vì vậy, văn
hóa Phật giáo ảnh hưởng rất sâu rộng đến đời
sống hằng ngày của người Việt.
Đạo Phật đã thích ứng
với hoàn cảnh lịch sử, địa lý và văn hóa của Dân
tộc, hòa nhập với Dân tộc như nước với sữa, đã
biến thành một cái gì đó rất gần gũi, thân
thương với Dân tộc Việt Nam, với con người Việt
Nam. Hơn nữa, sự hội nhập của Phật giáo vào nền
văn hóa dân gian Việt Nam đã thành tựu đến mức
mà nhà thơ Việt Nam hiện đại Hồ Dzếnh có thể
viết :
“Trang sử Phật
Đồng thời là trang sử Việt,
Trải bao độ hưng suy
Có nguy mà chẳng mất. . .”
Hai câu thơ dân dã sau
đây cũng đủ nói lên mức độ tinh thần Đạo Phật
trong văn hóa dân gian Việt Nam sâu sắc tới mức
độ nào :
“Mái Chùa
che chở hồn dân tộc,
Nếp sống
muôn đời của Tổ tông”
Có thể nói, đó là sự hòa
mình của Đạo Phật, là quá trình Đạo Phật dần dần
được dân gian Việt Nam hóa, biến thành một phần
của cơ thể văn hóa và xã hội Việt Nam. Vì thế,
việc nghiên cứu “Tinh thần Đạo Phật trong văn
hóa dân gian Việt Nam” là đề tài có ý nghĩa lý
luận, chứng minh thực tiễn trong đời sống. Bản
thân người viết cũng đang sống trong môi trường
văn hóa Phật giáo. Với nguyện vọng là giới thiệu
giá trị cơ bản của Đạo Phật, nhằm phục vụ chủ
trương hội nhập văn hóa dân gian Việt nam. Nhưng
phạm vi trong đề tài khá rộng, nên người viết
chỉ khảo sát những vấn đề thấy cơ bản nhất. Cộng
thêm kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam vô tận,
thì không thể nào khảo sát từ góc độ thể loại.
Người viết sẽ khảo sát từ góc độ tư tưởng, nghĩa
là trước hết liệt kê vài nét tiêu biểu liên quan
đến Đạo Phật, sau đó quy chiếu vào nền văn hóa
dân gian Việt Nam, rồi đưa ra quan điểm chung để
phát huy Đạo Phật. Tất nhiên Luận văn không thể
đi sâu vào một khía cạnh nào của vấn đề, nhưng
qua luận văn người đọc có thể có cái nhìn tổng
quát về tinh thần Đạo Phật trong văn hóa dân
gian Việt Nam.
Với năng lực còn kém
cõi, hạn chế, chắc chắn Luận văn không sao tránh
khỏi những khiếm khuyết sai lầm. Người Viết rất
mong được sự góp ý phê bình của quý Ngài và
những ai có nhân duyên đọc qua Luận văn này.
B - NỘI DUNG
CHƯƠNG 1 : VÀI NÉT VỀ
NGUỒN GỐC ĐẠO PHẬT Ở VIỆT NAM
1.1. SƠ LƯỢC VỀ ĐẠO PHẬT
:
Cách đây hơn 25 thế kỷ,
giữa lúc xã hội Ấn Độ đang rối ren, nhân dân cơ
cực lầm than, bởi chế độ phân chia đẳng cấp hết
sức khắc nghiệt, một Thái tử có lòng rộng lớn,
chiêm nghiệm về nỗi khổ ở đời, đã quyết định hy
sinh đời sống vương giả, để tìm giải thoát đau
khổ cho nhân loại. Vị Thái tử đó là Tất Đạt Đa,
con Vua Tịnh Phạn và Hoàng Hậu Ma Gia, nước
Ca-tỳ-la-vệ, xứ Ấn Độ bấy giờ. Sau nhiều năm tu
tập Ngài đã thành Phật hiệu là Thích Ca. Đạo
Phật có mặt trên thế gian này từ đó. Nói về lý
thuyết của Đạo Phật, có thể tóm tắt như sau :
+ Quan niệm về thế giới
và con người :
Bản thể của vũ trụ là
chân như, có có không không. Các hiện tượng là
vô thường, luôn luôn chuyển động. Trong sự sống
có sự chết, chết là điều kiện có sự sinh thành
mới. Thời gian là vô cùng, không gian vô tận.
Trong vũ trụ có đến ba ngàn thế giới, đời thì có
nhiều kiếp, một tiểu kiếp có đếân 16 triệu năm.
Và con người ở trong vòng luân hồi sinh tử.
+ Về lý thuyết cứu khổ
:
Phật đưa ra các vấn đề
rất tinh vi và sâu sắc. Trước hết là bốn điều
huyền diệu gọi là Tứ Diệu Đế là :
Khổ đế : con người có
bốn cái khổ sinh, lão, bịnh, tử, rồi còn nhiều
cái khổ khác nữa như oán thù mà thường gặp
nhau,yêu thương phải xa nhau, cầu như ý mà không
được . . . Tất cả những cái khổ này đều là
nghiệp báo.
Tập đế : nguyên nhân của
bốn cái khổ trên do đâu mà có. Là do chỗ con
người mê muội.
Diệt đế : phải biết
nguyên nhân mê muội ấy, biết rồi thì phải diệt
đi. Diệt được thì lòng mới thanh thản, để vào
cõi Niết Bàn.
Đạo đế : để diệt được mê
muội phải có có con đường đi cho đúng. Con đường
đúng ấy có tám pháp, gọi là Bát Chánh Đạo.
Đấy là những điều cơ bản
của Đạo Phật.
1.2. SỰ DU NHẬP PHẬT
GIÁO VÀO VIỆT NAM :
Phật giáo truyền đến
Việt Nam vào khoảng những năm đầu công nguyên,
lúc bấy giờ nước ta đang nội thuộc Trung Quốc,
Phật giáo đã dung hòa được với hệ tư tưởng và
tín ngưỡng Dân tộc. Dựa vào các sử liệu, hiện
nay hầu hết các Sử gia đều đồng ý với một điểm
mấu chốt như sau :
- Đạo Phật đã đến Việt
Nam trước hết là đường biển, theo bước chân của
các doanh nhân và Tăng sĩ Ấn Độ.
- Điểm mấu chốt thứ hai
là đạo Phật được truyền đến Việt Nam trước khi
đến Trung Hoa, cũng như trong giai đoạn khai
sinh, Phật giáo Việt Nam cũng đã hưng thịnh hơn
Phật giáo Trung Hoa cùng thời.
- Điểm thứ ba là đến thế
kỷ thứ II đã có một nền Phật giáo và Phật học
hưng thịnh tại Việt Nam, nghĩa là đạo Phật đã
truyền bá trước đó khá lâu, ít nhất cũng phải
hàng trăm năm trước, nghĩa là ít nhất cũng vào
khoảng thế kỷ thứ nhất hay sớm hơn nữa.
Một sử liệu khác chứng
minh khá rõ ràng minh bạch việc đạo Phật đã đến
và đã hưng thịnh ở Việt Nam trước khi du nhập và
phát triển tại Trung Quốc được đăng trong Thiền
Uyển Tập Anh Ngữ Lục ghi lại chuyện trong một lễ
Trai Tăng vào ngày rằm tháng hai năm 1096, tại
Kinh thành Thăng Long, bà Hoàng Thái Hậu Phù Cẩm
Linh, tức Vương Phi Ỷ Lan hỏi Thiền sư Trí Không
sau được tôn làm Thông Biện quốc sư “Đạo Phật
đến nước ta hồi nào?” Các vị sư ngồi im lặng,
riêng Thiền sư Trí Không đã trả lời như sau :
“Xét chuyện Đàm Thiên pháp sư, ta thấy từ đời
Tùy Cao Tổ, Phật pháp được nâng đỡ rất nhiều.
Vua Văn Đế nói : “Ta muốm làm chùa Tháp ở Giao
Châu để cho phước được thấm nhuần đại thiên thế
giới . . .” Pháp Sư Đàm Thiên liền tâu : “Giao
Châu có đường thông với Thiên Trúc (Ấn Độ) Khi
Phật giáo mới tới Giang Đông chưa đầy đủ thì ở
Thủ Phủ Luy Lâu của Giao Châu đã có tới hai mươi
ngôi chùa, độ được hơn 500 vị Tăng già và dịch
được 15 cuốn Kinh rồi. Như vậy, Phật giáo được
truyền đến trước khi đến Giang Đông vậy.
Sau này, sang thế kỷ IV
–V, lại có thêm luồng Phật giáo Đại thừa Bắc
tông từ Trung Hoa tràn vào. Từ “Buddha” và tiếng
Hán được phiên âm thành Phật Đà vào tiếng Việt
rút gọn lại còn Phật. Từ đây, Phật dần dần thay
thế cho từ Bụt.
Từ Trung Hoa đã có ba
Tông phái Phật giáo được truyền vào Việt Nam :
Thiền tông, Tịnh độ tông và Mật tông.
Thiền tông là tông phái
Phật Giáo, do nhà sư Ấn Độ Bồ Đề Đạt Ma sáng lập
ở Trung Quốc vào đầu thế kỉ thứ VI. Thiền tông
Việt Nam luôn đề cao cái tâm, Phật tại tâm, tâm
là Niết Bàn, là Phật. Tu theo Thiền tông đòi hỏi
nhiều công phu và khả năng trí tuệ, do vậy chỉ
phổ biến ở giới tri thức thượng lưu.
Tịnh độ tông chủ trương
dựa chủ yếu vào sự giúp đỡ từ bên ngoài, để
chúng sanh thoát khỏi Ta bà. Tịnh độ tông hướng
họ đến cõi Niết bàn cụ thể là cõi Tịnh độ yên
tỉnh. Chỉ cần chuyên tâm niệm Phật A Di Đà, đây
là cách tu đơn giản và trở thành phổ biến khắp
nhân gian.
Mật tông là phái tu chủ
trương sử dụng những pháp tu huyền bí, như dùng
linh phù, mậảt chú, ấn quyết … Vào Việt Nam, Mật
tông không tồn tại độc lập như Tông phái riêng
mà hoà vào dòng tín ngưỡng Dân gian với những
truyền thống cầu đồng cúng pháp thuật, yễm bùa
trị tà ma.
Cả ba Tông phái trên,
mặc dù có những điểm khác biệt nhau, nhưng nhìn
chung chúng đều dựa trên những giáo lý cơ bản
của nhà Phật … giữa chúng có sự ảnh hưởng đến
nhau và đều mang tinh thần hoà mình vào đời sống
thường nhật.
Việc du nhập diễn ra với
nhiều chiều hướng khác nhau, nhiều Tông phái
khác nhau trong hoàn cảnh Việt Nam tạo nên một
nét bản sắc Phật giáo Việt Nam. Rõ ràng, đó là
một trong những cơ sở tạo nên đặc thù của lịch
sử Phật giáo Việt Nam.
Vậy với những lý do trên
có thể nói rằng, đạo Phật là một Tôn giáo ngoại
lai, nhưng đã nhanh chóng truyền vào Việt Nam
một cách tự nhiên, mà không bị một cản trở nào.
1.3 Phật Giáo trong tiến
trình lịch sử dân tộc Việt Nam :
Lịch sử thế giới đã
chứng minh rằng : Hầu hết các Tôn giáo được
truyền bá đi bằng con đường chính trị, được áp
đặt bằng vũ lực, bằng chiến tranh hoặc làm công
cụ cho các thế lực xâm lược. Ngược lại, đã hai
mươi sáu thế kỉ qua, trên bước đường truyền bá
khắp thế giới, Phật giáo chưa bao giờ để lại một
vết máu. Điều đó xuất phát từ bản chất từ bi vô
ngã, vị tha của đạo Phật, bởi vì đạo Phật ra đời
vì cuộc đời chớ không phải vì bản ngã của đạo
Phật.
Đạo Phật được truyền
vào nước ta khoảng từ trước Công nguyên. Và
trước khi Phật giáo du nhập vào nước ta đã có
một hệ thống tín ngưỡng, phong tục vô cùng phong
phú. Họ quan niệm rằng : “Ông Trời ở trên cao có
thể nhìn thấy mọi việc dưới đất, biết trừng phạt
kẻ làm ác, giúp đỡ kẻ làm lành … Ông Trời có
những thuộc hạ gần xa. Gần thì có ôâng Sấm, bà
Sét .Xa có Sơn Tinh, Thủy Tinh, thần núi Tản
Viên, thần cây đa, ông Táo, ông Địa vv. . ..Rồi
linh hồn con người không hẳn là bất diệt, nhưng
có thể tồn tại một thời gian khá lâu quanh quẩn
bên xác người chết và có thể ở chung với người
thân thích còn sống trong một thời gian để che
chở, bảo hộ.”(Nguyễn Lang-VN Phật giáo sử luận;
tập I, trang 50)
Khi Phật giáo vào Việt
Nam, tuy giáo lý nhà Phật không chấp nhận có một
đấng ở trên cao, có thể nhìn thấy mọi vật dưới
đất, nhưng thuyết nhân quả nghiệp báo của đạo
Phật phù hợp với quan niệm ông Trời trừng phạt
kẻ ác, thuyết luân hồi phù hợp với quan niệm
tồn tại sau khi xác thân tiêu hoại. Cho nên,
Phật giáo ứng hợp ngay với quan điểm nhân gian.
Tiến sĩ Trần Ngọc Thêm
trong giáo trình Cơ sở Văn hóa Việt Nam đã hệ
thống tín ngưỡng dân gian thành ba yếu tố : tín
ngưỡng phồn thực, tín ngưỡng sùng bái tự nhiên
và tín ngưỡng sùng bái con người. Những tín
ngưỡng trên là sản phẩm của nhân dân, hình thành
trong chiều dài lịch sử trên cơ sở kinh nghiệm,
sự sùng bái và trí tưởng tượng của con người. Vì
thế, nó thành hệ thống chặt chẽ, tất nhiên thiếu
cơ sở vững chắc.
Cùng thời gian đó, Nho
giáo cũng đã bước vào nước ta, người Việt vốn
trọng tình nghĩa, hòa hiếu, cởi mở “song vì đây
là thứ văn hóa do kẻ xâm lược áp đặt, cho nên
ngoài một số người Việt được bổ làm quan trong
bộ máy cai trị, có thể nói rằng suốt cả giai
đoạn chống Bắc thuộc Nho Giáo chưa có chỗ đứng
trong xã hội Việt Nam.” (Trần Ngọc Thêm - Cơ sở
văn hóa Việt Nam; trang 317)
Khác với Nho giáo,
“Phật giáo được truyền vào Việt Nam bằng phương
tiện hòa bình chứ tuyệt nhiên không phải là công
cụ cho những thế lực xâm lược Cộng với phương
châm từ, bi,hỷ, xả, trí tuệ, vị tha và nền giáo
lý phù hợp với tín ngưỡng truyền thống, nên đạo
Phật thấm vào nền văn minh Giao Châu tự nhiên và
dễ dàng như nước thấm vào lòng đất.” (Nguyễn
Lang)
Cho nên, trong đời sống
thường ngày, chúng ta không lạ gì với những biểu
tượng của Phật giáo… Những hình ảnh đó được thể
hiện trong đời sống một cách tự nhiên, đó là
hình ảnh ông Bụt, mái Chùa, nhà Sư, tiếng
chuông vv. . . như :
“Tiếng
chuông Thiên Mụ dặn dò
Em đi cảnh
vắng hẹn hò cùng ai”
“Đi chợ thì bỏ quên tiền,
Về nhà quên ngõ, đâm xuyên vô chùa
Mưa từ trong núi mưa ra,
Mưa khắp thiên hạ, mưa qua Chùa Thầy”
Như thế để chứng tỏ
rằng, đó là một sự hội nhập sâu sắc giữa Phật
giáo và văn hóa Việt Nam.
Tóm lại : Ngay từ buổi
du nhập vào đất Việt, Phật giáo đã hòa quyện,
hội nhập trong lòng Dân tộc như nước với sữa.
Khi đất nước trãi qua ngàn năm Bắc thuộc, Phật
giáo cùng chung số phận khổ nhục, đau thương, ẩn
nhẫn, chịu đựng. Đến nữa Thế kỷ thứ X, khi Dân
tộc vùng lên giành độc lập thì tức khắc Phật
giáo đã cùng Dân tộc đồng lòng xây dựng, phát
triển quê hương ngày càng giàu đẹp.
Rồi các triều đại Đinh,
Lê, Lý, Trần là thiên sử “Anh hùng ca” dài bốn
trăm năm mươi năm, chẳng những chứng minh tinh
thần độc lập hào hùng bất khuất của Dân tộc mà
đồng thời khẳng định tinh thần gắn liền Đạo pháp
với Dân tộc của Phật giáo Việt Nam, là điểm son,
là dấu ấn truyền thống đặc thù của Phật giáo
Việt Nam trong lòng Dân tộc.
Thế kỷ XX, cả Dân tộc
đứng lên chống Thực dân và Đế quốc giành lại chủ
quyền cho Dân tộc thì Phật giáo Việt Nam lại một
lần nữa kề vai sát cánh cùng nhân dân để đấu
tranh thực thi khát vọng hạnh phúc.
Ngày nay, phương châm
của Giáo hội Phật giáo Việt Nam là : “Đạo pháp
-Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội” Càng khẳng định
tính chất gắn bó giữa Phật giáo với Dân tộc Việt
Nam.
CHƯƠNG 2 : TINH THẦN ĐẠO
PHẬT TRONG VĂN HÓA DÂN GIAN
VIỆT NAM
2.1. Phật Giáo đối với
một số lĩnh vực trong đời sống văn hóa tinh thần
ở Việt Nam :
2.1.1. Phật
giáo với nghệ thuật Dân tộc :
Nghệ Thuật là hình thức
biểu hiện cao nhất của cái đẹp, cái thẩm mỹ.
Nghệ thuật là sự nhận thức thẩm mỹ về cuộc sống
và cải tạo cuộc sống theo một lý tưởng thẩm mỹ
nhất định. Nghệ thuật cũng là tư duy trong các
hình tượng nghệ thuật, qua những quan hệ thẩm mỹ
của con người, trong những môi trường quan hệ xã
hội ở những điều kiện lịch sử cụ thể, được nghệ
sĩ khai thác, phân tích, tái tạo.
Nghệ thuật có khả năng
khơi dậy trong con người tình cảm sâu xa nhất,
có sức thuyết phục tự nguyện lớn lao, hướng con
người vươn tới những cảm xúc cao thượng, những
lý tưởng thẩm mỹ. Ảnh hưởng của Phật giáo với
nghệ thuật Dân tộc có thể thấy rõ nhất trên ba
loại hình sau là kiến trúc, điêu khắc và thơ
văn.
Phật giáo với kiến trúc
truyền thống Dân gian Việt Nam :
Kiến trúc truyền thống
dân gian là một nghệ thuật nhằm kết hợp cái đẹp
với cái thực dụng để sáng tạo không gian sinh
tồn cho người Việt. Kiến trúc thì đa dạng, tuy
nhiên trong không gian sinh tồn tinh thần thì
Chùa, Tháp vẫn là một trong những công trình
kiến trúc có giá trị văn hóa truyền thống dân
gian khá đậm nét. Chùa, Tháp cũng là những kiến
trúc nhằm thõa mãn nhu cầu Tôn giáo của Phật
giáo. Do vậy,những ý tưởng triết lý Tôn giáo nhà
Phật đã trở thành yếu tố chủ đạo của kiến trúc
Chùa, Tháp. Như Chùa Một Cột là một tác phẩm
nghệ thuật, một công trình kiến trúc phản ảnh
triết lý tổng hợp của Phật giáo Việt Nam. Nhà
kiến trúc sư Nguyễn Bá Chí sau khi họa đồ toàn
diện ngôi Chùa Một Cột, có ghi chú thêm rằng “Về
ý nghĩa cổ tích, về kiến trúc của ngôi chùa Một
Cột này, được xem như viên ngọc của nghệ thuật
Việt Nam.”
(Nguyễn Đức Sự-Mấy vấn
đề Phật Giáo và lịch sử tư tưởng Việt Nam)
Vẻ đẹp của ngôi chùa
Việt Nam, trước hết là chỗ hài hòa với cảnh quan
môi trường xung quanh. Chẳng hạn như chùa Hương
Tích, chùa Thầy, chùa Đậu . . . đều là những
kiến trúc hòa hợp với thiên nhiên. Núi non, sông
nước và chùa chiền không tách rời cảnh (sơn thủy
hửu tình) tôn giá trị ngôi chùa và gắn bó với
chùa như hình với bóng. Quan niệm thẩm mỹ của
người Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu đậm của đặc
trưng tổng hợp Phật giáo Việt Nam, tâm linh văn
hóa người Việt. Sự hòa hợp làm tôn ý nghĩa Tôn
giáo của Phật giáo.
Phật giáo với địêu khắc
truyền thống dân gian Việt Nam :
Điêu khắc mang những giá
trị tinh thần để tưởng niệm, để giáo dục tinh
thần công dân. Điêu khắc là nghệ thuật tạo hình
bằng cách phối các mãng khối, nét trong không
gian đa chiều để thể hiện các giá trị tinh thần
của con người cũng như các phương diện của đời
sống. Rõ nét nhất là đối với các pho tượng thờ.
Các pho tượng thờ gây ấn tượng một sự linh
thiêng và chiều sâu của cuộc sống. Tất cả các
tượng đều biểu hiện hoặc là một thứ đạo đức hoặc
tình cảm Tôn giáo cố gắng làm nổi bật sự trầm
tĩnh và cao cả của tâm linh từ trong sự lương
thiện. Điêu khắc Phật giáo đã đạt đến sự hòa nhã
tĩnh mặc, ung dung tư đắc viên mãn đầy đặn, đều
biểu hiện một cách xác đáng một trạng thái Tôn
giáo Phật giáo đại ngộ. Cái trạng thái dường
như rũ sạch mọi mùi tục lụy bụi trần, cái mĩm
cười tự tại . . . đã biểu đạt cái tư tưởng triết
lý nhân sinh Phật giáo một cách tinh tế thấu
đáo. Như các pho tượng, tượng Di Đà ở chùa Phật
Tích, huyện Tiên Sơn, tỉnh Hà Bắc đươc tạc bằng
đá là một tác phẩm nghệ thuật quý hiếm ở nước
ta. Pho tượng cao 1.87m nếu kể cả bệ cao thì
2.77m. Tượng Quan Âm là một biểu tượng sâu đậm
Tôn giáo Việt Nam. Ở chùa Bút Tháp có tượng Phật
Quan Âm cao 3.70m; đặc trưng Việt Nam là Bồ tát
Quan Thế Âm đã được biến thành Phật Bà Quan Âm –
vị Phật hộ mệnh của dân gian.Một triết lý lạc
quan toé lên dáng thư thái thanh thản luôn cuời
toét miệng,đó là pho tượng Di Lặc. Rồi tượng Văn
Thù Bồ tát tượng trưng cho sức mạnh trí tuệ,
tượng Phổ Hiền Bồ tát chủ về chân lý và đại
nguyện. . .
Tất cả các pho tượng đều
rất đẹp, mang tính thẩm mỹ cao. Mỗi tượng tuy
khác nhau về tư thế, đường nét, hình khối nhưng
tất cả đều nói lên sự trong sáng của tâm hồn, sự
thanh khiết của trí tuệ, sự trầm ngâm suy nghĩ
về nỗi đau của chúng sinh. Tính nhân văn của
Phật giáo được thể hiện rất rõ trong từng pho
tượng.
Từ sự phân tích trên có
thể thấy Phật giáo đã ảnh hưởng khá sâu đậm
trong nghệ thuật điêu khắc, những ý tưởng tôn
giáo Phật giáo được thấm nhuần một cách tinh tế,
thấu đáo.
Phật Giáo với văn thơ
truyền thống dân gian Việt Nam :
“Thơ ca và Phật giáo đã
có một cuộc hôn phối kỳ diệu. Cái đêm hợp cẩn
giữa thơ ca với đạo Phật thành tựu từ bao giờ,
chúng ta chưa biết nhưng chắc chắn nó đã tượng
hình từ mấy ngàn năm, khi Dân tộc sửa soạn tâm
tư đón nhận Phật giáo, khi lịch sử Việt Nam bắt
đầu chớm nở. Từ đó, thơ ca và đạo Phật nương tựa
nhau để trưởng thành và thấm đượm theo chiều
tiến triển chung của lịch sử Dân tộc.”
(Đỗ Văn Đăng-Ảnh hưởng
Phật giáo trong truyện cổ tích dân gian người
Việt)
Văn học dân gian thể
hiện khá hoàn chỉnh những nét văn hóa Phật giáo
theo nếp nghĩ của dân gian. Thơ văn dân gian là
nghệ thuật phát triển theo hướng biểu hiện cái
đẹp tự nhiên chân chất mộc mạc, nhưng sâu xa ý
vị. Hướng nghệ thuật này đã ảnh hưởng từ đầu
Công nguyên trong các sáng tác. Do đặc trưng
trên của nghệ thuật truyền thống, mà đạo Phật đã
thẩm thấu vào các tác phẩm một cách tự nhiên.
Điển hình như các tác phẩm “Quan Âm thị kính,
Quan Âm Nam Hải,” “truyện Kiều” của Nguyễn Du .
. . đã hướng tới lòng từ bi, cứu khổ cứu nạn,
toát lên đời sống tâm linh, mà đời sống tâm linh
là cái nền vững chắc của mối quan hệ cộng đồng,
là thế giới của cái thiêng liêng. Rõ ràng thơ
văn truyền thống dân gian của Phật giáo đã góp
phần tạo nên truyền thống nhân bản. Từ thực tế
đó, tâm linh cộng đồng như là “mãnh đất” của
nghệ thuật Phật giáo phát triển. Phật giáo đã
hòa vào nghệ thuật, như là một yếu tố ảnh hưởng
sâu đậm trong các tác phẩm nghệ thuật.
2.1.2. Phật giáo với đạo
đức Dân tộc :
Nói đến văn hóa Việt
Nam, chúng ta không thể không đề cập đến đạo đức
truyền thống. Việt Nam xưa nay vốn tự hào về
lịch sử 4000 năm văn hiến, với truyền thống tốt
đẹp của nòi giống Tổ tiên. Niềm tự hào đó được
thể hiện đậm nét trong ca dao tục ngữ, tục ngữ
thi ca và truyện cổ, với những biểu tượng mộc
mạc nhưng vẫn bàng bạc đầy tình người, tình quê
hương đất nước.
Trước hết là đạo làm
người. Nó biểu hiện qua tấm lòng con cái đối với
cha mẹ. Hai dòng văn học dân gian và trí thức ở
nước ta đều nhiệt tình ca ngợi tấm lòng hiếu
kính của người con đối với hai đấng sanh thành.
Tình sâu nghĩa nặng ấy được nhân dân ta cảm kích
sâu đậm và hát thành những bài ca mang tính :
“Uống nước nhớ nguồn.”
Từụ điển Dagobert
P.Kunes (1970) định nghĩa “Đạo đức là môn học
liên hệ đến các phán xét về điều kiện chấp nhận
hay phủ nhận, đúng hay sai, tốt hay xấu, đức
hạnh hay phi đức hạnh, dục vọng hay trí tuệ của
các hành vi con người.”
(TT. Chơn Thiện - Những
Hạt Sương, trang 103)
Hẳn nhiên còn có nhiều
quan niệm về đạo đức khác nhau nữa,tùy theo mục
tiêu của đời sống dừng lại ở những chỗ khác biệt
nhau. Riêng Phật giáo xây dựng con đường sống
đạo đức, đến với đạo đức từ trí tuệ thực nghiệm
toàn giác của đức Phật. Phật giáo Việt Nam là
một bộ phận quan trọng trong di sản đạo đức và
văn hóa quý báu của Dân tộc. Có thể nói một
trong những đặc sắc tốt đẹp của đạo Phật là khả
năng thích ứng của một Tôn giáo cởi mở, là không
hẹp hòi, không giáo điều, một Tôn giáo đạo đức
nhân bản thực sự của con người.
Giáo lý đạo Phật không
phải là một phạm trù trừu tượng mà là những nội
dung hết sức cụ thể, có tính hệ thống bao gồm
nhiều giá trị nhân bản, khoa học và rất thực
tại. Tất cả đều là những nhân tố góp phần xây
dựng bản thân, hướng dẫn mọi người sống một lối
sống tích cực để làm nên những viên đá xây dựng
vững chắc ngôi nhà đạo đức.
Khi đức Phật tuyên bố
“Này các Tỳ kheo, xưa cũng như nay, Ta chỉ nói
lên sự khổ và sự dứt khổ” (Kinh Kim Cương) Lời
tuyên bố này, xác nhận tất cả lời dạy của đức
Phật đều hướng tới mục đích duy nhất là cứu khổ
độ sanh. Đức Phật lại khuyên các đệ tử xuất gia
“Hãy du hành vì hạnh phúc của quần sanh, vì an
lạc cho quần sanh, vì lòng thương tưởng cho đời,
vì lợi ích,vì an lạc cho chư Thiên và loài
người.” (HT.Minh Châu-Kinh Tương Ưng I, trang
128)
Như vậy, đại nguyện của
đức Phật là làm vơi nổi khổ của chúng sanh, đem
lại hạnh phúc cho mọi loài, mọi người. Một lời
dạy đem lại một đời sống có đạo đức, mà một đời
sống có đạo đức là một đời sống có hạnh phúc.
Nói đến hạnh phúc là nói
đến đạo đức, thế nên pháp môn tu tập của đạo
Phật thường liên quan và đi liền với đạo đức, mà
Giới luật chính là tinh hoa phát sanh đạo đức và
là bước đi đầu tiên của tiến trình đưa đến giải
thoát. Đức Phật giới thiệu nếp sống theo năm
Giới, mười điều thiện cho hàng Phật tử tại gia.
Khi bước vào cửa Thiền tu học thì mỗi bước chân
của nhật dụng Tỳ Ni, mỗi động tác Oai nghi cảnh
sách đều chứa đựng nội dung xây dựng nhân cách
đạo đức của một Tu sĩ. Vì vậy, Giới luật đối với
người xuất gia rất là quan trọng, và đó là nếp
sống mẫu mực của Phật giáo.
Trong thời đại ngày nay,
“hành thiện, không hành ác” của nhà Phật tỏ ra
có nhiều điều phù hợp với nền đạo đức Dân tộc.
Người sống thiện giữ năm giới sẽ đem lại sự an
bình nội tâm, sự sáng suốt của trí tuệ và thấy
được an lạc hạnh phúc ngay trong đời sống hiện
tại.
Triết lý Phật giáo từ
lâu nay đã chuyển thành luân lý đạo đức, mà từ
bi, cứu khổ cứu nanỉ, biết nghĩ đến người khác
là hạt nhân. Rõ ràng xét về phương diện đạo đức
của nhân gian Phật giáo đã ảnh hưởng khá sâu
rộng trong đời sống con người Việt. Những gì mà
Phật giáo đã để lại dấu ấn trong đời sống đạo
đức vẫn bảo lưu như một nếp sống, một thói quen
suy nghĩ và giao tiếp, hòa nhập vào văn hóa dân
gian Việt Nam.
2.1.3. Phật giaó trong
phong tục tập quán người Việt
a- Lễ hội Chùa :
Từ lâu, những ngôi chùa
đã trở nên quen thuộc, trở thành một phần không
thể thiếu được với cộng đồng làng xã Việt Nam.
Chùa là của làng, của dân gian, nên từ xưa có
câu “đất vua chùa làng” là vậy. Chùa không những
là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, mà còn là trung tâm
văn hóa, là nơi hội họp của dân làng, hội chùa
cũng chính là hội làng. Như ngày Phật Đản là
ngày hội truyền thống của Phật giáo kỷ niệm đức
Phật Thích Ca đản sinh. Họ thường nhắc nhau :
“Dù ai buôn bán ở đâu
Đến ngày Phật đản năm
châu cũng về
Dù ai buôn bán trăm bề
Đến ngày Phật đản ta về
chùa ta”
“Chùa làng một điện trăm
gian
Hàng năm lễ Bụt cả làng
dâng quy”
Đó chính là dịp hội tụ
của dân làng vậy.
Cứ mỗi dịp xuân về, hội
chùa Hương (Hà Tây) nơi mà truyền thuyết cho
rằng Phật Bà Quan Âm đã tu hành và thành chánh
quả, lại thúc giục lòng mỗi người xứ Bắc :
“Chẳng đi thì nhớ thì
thương
Đi thì mến cảnh chùa
Hương chẳng về,
Một là vui thú sơn khê,
Hai là đã trót lời thế
cùng ai”
Giáo sư Sử học Nguyễn
Khắc Thuần đã đưa ra một giả thiết hết sức sinh
động “Giá thử có một phép thần trớ trêu nào đấy
khiến sau một đêm ngủ dậy, bỗng dưng trên khắp
giang sơn này không còn một ngôi chùa nào, thì.
. . . sự khủng khiếp bởi cảnh ngộ tan hoang còn
hơn cả chiến tranh. Đất Việt và người Việt đã
khá quen với bóng dáng của những ngôi chùa cổ
kính từ hàng ngàn năm nay.”
Chính vì vậy mà lễ hội
chùa chiền càng tổ chức bao nhiêu, thì sự gắn bó
giữa nhà chùa với xã hội càng trở nên mật thiết
bấy nhiêu. Chùa chiền thực sự là trung tâm văn
hóa của xã hội. Những ngày lễ lạt và hội chùa
cũng được quy định theo hàng năm (theo âm lịch)
:
Tháng giêng : Ngày mồng
một Tết : Lễ vía Phật Di Lặc.
- Ngày rằm : Lễ thượng
nguyên.
Tháng 4 : Ngày mồng 8 :
vía ngày sinh của Phật (còn gọi là Lễ Phật
Đản).
-Ngày rằm : lễ bắt đầu
vào hạ An cư kiết hạ của chùa.
Tháng 6 : Ngày 19 vía
Quan Thế Âm Bồ tát.
Tháng 7 : Ngày 13 : vía
Đại Thế Chí Bồ tát.
-Ngày rằm : Lễ Vu Lan,
lễ trung nguyên, lễ mãn hạ An cư.
Tháng 9 : Ngày 19 vía
Quan Thế Âm Bồ tát xuất gia.
-Ngày 30 :vía Phật Dược
Sư.
Tháng 11 : Ngày 17 vía
Phật A Di Đà.
Tháng 12 : Ngày 8 vía
Phật Thích Ca thành đạo.
Nhìn chung những ngày lễ
như vậy, nhưng tất nhiên là ở từng địa phương
từng chùa cụ thể, hình thức hội chùa này có thể
biến hóa đa dạng, có nhiều sáng kiến khác nhau.
b. Ảnh hưởng của tiếng
chuông chùa :
Tiếng chuông chùa vẫn
ngân nga đều đặn, trên khắp mọi nẽo đường quê
hương, từ nơi làng mạc xa xôi đến thành thị đông
người, ở bất cứ nơi đâu trên đất nước này, mọi
người không ai mà không nghe qua tiếng chuông
chùa. Tiếng chuông ấy đã hiện diện từ lâu và nó
sẽ ở mãi với con người Việt và đất nước Việt Nam
muôn đời. Tiếng chuông tự nó là một bản chiêu
hồn ca gieo rắc vào lòng người hạt giống tình
thương, thương người, thương vật, biết hồi tâm
trở về con đường chánh giác. Một điều lợi thế
nữa về tiếng chuông Chùa là dân gian Việt Nam
vốn có cách định thời gian bằng đêm năm canh,
ngày sáu khắc hoặc bằng tiếng gà, tiếng chim
nhưng thường khi lại là tiếng chuông, tiếng
trống của chùa :
“Giĩ đưa
cành trúc la đà,
Tiếng chuông
Linh Mụ canh gà thọ xương
Trên chùa đã
động tiếng chuông,
Gà thọ xương
đã gáy, chim trên nguồn đã kêu.”
“Chiều chiều
bìm bịp giao canh
Trống chùa
đã đánh sao anh chưa về.”
2.2. Những nét tương
đồng giữa Phật giáo và nền văn hóa Việt Nam :
2.2.1. Khát vọng hạnh
phúc, giải phóng đau khổ của con người :
Mục đích của đạo Phật là
giải phóng khổ đau không những cho con người mà
còn cho cả chúng sanh nữa. Dân tộc ta, một Dân
tộc mà trong chiều dài lịch sử phải luôn luôn
đối mặt với thù trong giặc ngoài, biết bao áp
bức bóc lột đã đè nặng trên đôi vai bé nhỏ của
mỗi người Việt từ bao thế hệ, thì vấn đề giải
phóng khổ đau có thể nói là vấn đề bức thiết
trong lòng mỗi người.
Dân tộc Việt Nam là dân
tộc ưa chuộng hòa bình, nhưng trước sự xâm lăng
của kẻ thù, họ đành phải cầm vũ khí. Họ đấu
tranh quyết liệt vì bảo vệ nền hòa bình, chứ họ
hoàn toàn không thích chiến tranh. Chiến tranh
cũng là việc làm giải phóng khổ đau của người
Việt, việc làm ấy có tính giai cấp, tính thời
đại. Với Phật giáo, vấn đề giải quyết khổ đau là
vấn đề muôn thuở, đạo Phật giải phóng con người
bằng cách xóa bỏ hận thù :
“Hận thù
diệt hận thù
Đời này
không thể có
Từ bi diệt
hận thù,
Là định luật
ngàn thu.” (Kinh Pháp Cú)
Trong bài Đạo Phật với
Dân tộc Việt Nam (đăng trên tập văn Phật Đản PL
2540, tác giả Thích Phước Đạt đã nhận định :
“Đạo Phật đã đến với Dân tộc từ xưa đến nay, bao
giờ cũng hòa điệu chung tấm lòng.Lúc suy yếu
cũng như lúc thịnh đạt, đạo Phật và người dân
Việt Nam vẫn cùng nhau có mặt để thực thi cái
khát vọng lớn nhất của con người, chính là khát
vọng hạnh phúc.”
2.2.2. Tinh thần tự lực,
tự cường :
Khi đức Phật nhập Niết
Bàn, có di giáo lại cho đệ tử rằng : các đức Như
Lai chỉ là người chỉ đường, các người phải tinh
tấn lên để giải thoát. Tinh thần ấy được kết
tinh qua câu luận “Hãy tự mình thắp đuốc mà đi.”
Thiết nghĩ không cần bàn gì thêm nữa, câu luận
đó đã khẳng định tính tự lực mạnh mẽ của Phật
giáo rồi.
Trải qua mấy ngàn năm
lịch sử, các thế lực ngoại bang với nhiều thủ
đoạn khác nhau (về văn hóa,chính trị, bạo lực
cũng như về kinh tế) đã tìm mọi cách để chiếm
lĩnh hoặc đồng hóa Dân tộc ta. Đất nước ta, dù
là quốc gia bé nhỏ nhưng không bao giờ chịu cúi
đầu làm nô lệ. Người Việt không chịu ỷ lại, dù
khó khăn bao nhiêu cũng tự xây dựng cho mình. Có
như thế, ngày nay chúng ta vẫn giữ được truyền
thống văn hóa tốt đẹp của Dân tộc.
2.2.3. Hiếu kính :
Là người Việt Nam không
thể không hiếu kính Cha Mẹ, niềm tri ơn và báo
ơn ấy đã trở thành bản tính tự nhiên,ăn sâu vào
tâm khảm của người dân Việt. Tinh hoa và tinh
thần cao đẹp này không phải tự nhiên mà có, mà
chính là nhờ ảnh hưởng của một nền giáo dục, một
tổ chức văn hóa từ ngàn xưa để lại, tương xứng
với tư tưởng và phong tục của dân tộc Việt.
Trong tất cả những ảnh hưởng lớn nhất và sâu
rộng nhất cũng vẫn là sự ảnh hưởng của Đạo Phật,
một Tôn giáo, một nền giáo dục đã có mặt với dân
tộc từ buổi đầu của công nguyên, mà Đạo Phật là
Đạo hiếu, lời dạy của Phật về việc nhớ ơn và báo
ơn Cha Mẹ là những cảm giác suy tư in đậm trong
lòng người Việt và đã thể hiện linh động ngang
qua ca dao, dân ca, mà chúng ta thấy tràn ngập
trong dân gian Việt Nam:
“Cơng cha
như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như
nước trong nguồn chảy ra
Một l òng
thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ
hiếu mới là đạo con.”
“Non cao
biển rộng mênh mông,
Cù lao chính
chữ ghi lòng con ơi!”
Cũng vì thương kính Cha
Mẹ, nên người con luôn luôn cầu nguyện Phật trời
gia hộ cho hai đấng từ thân:
“Đêm đêm khấn nguyện
Phật trời
Cầu cho cha mẹ sống đời
với con.”
Thực ra, “Hiếu tâm tức
thị Phật tâm, hiếu hạnh vô phi Phật hạnh” làm
tròn bổn phận của người con đối với Cha Mẹ chính
là một trong những pháp tu nhà Phật:
“Tu đâu mà bằng tu nhà
Thờ cha kính mẹ mới là
chân tu
“ Đi về lập miếu thờ vua
Lập trang thờ mẹ, lập
chùa thờ cha.”
2.2.4 Tính đoàn kết
:
Phát xuất từ nền văn
minh nông nghiệp lúa nước, ngay từ buổi đầu cộng
đồng người Việt phải đoàn kết lại để cùng thực
hiện một chương trình sản xuất lâu dài và nhiều
công đoạn ấy. Đến khi đất nước bị xâm lăng, tinh
thần ấy càng mạnh mẽ. Dù trong trường hợp nào đi
nữa, không ai có thể phủ nhận rằng “Đoàn kết là
sức mạnh vô địch.” Tinh thần đoàn kết thể hiện
bàng bạc trong ca dao dân gian :
“Một cây làm chẳng nên
non
Ba cây chụm lại nên hòn
núi cao”
Đạo Phật thể hiện tính
đoàn kết bằng tinh thần lục hòa. Hòa hợp từ thân
đến tâm, từ vật chất đến tinh thần.Pháp này
không chỉ dành riêng cho bậc xuất thế, mà hàng
tại gia, cư sĩ thực hành cũng rất có lợi ích. Đó
là tinh thần nhân bản cao cả của con người, có
thể thực hiện theo trong nếp sống gia đình, tập
thể, học đường. Kinh Vu Lan ghi lại rằng “Ngày
xưa thấy mẹ mình mắc trong vòng ngạ quỷ, Tôn giả
Mục Kiền Liên khóc than thảm thiết và xin Phật
cứu độ. Đức Phật dạy rằng muốn cứu khổ mẹ, ông
phải nhờ oai lực của mười phương Tăng chúng.”
Qua chuyện đó, chúng ta thấy đức Phật đã nêu cao
tinh thần đoàn kết như thế nào rồi. Có câu thành
ngữ, nhà Phật thường dùng để chỉ sức mạnh của
tinh thần đoàn kết là “Đức chúng như hải.”
2.2.5. Lòng từ bi và đức
hy sinh :
Lòng thương người là một
trong những nền tảng cơ bản của tư tưởng người
Việt : “Bầu ơi thương lấy bí cùng, tuy là khác
giống nhưng chung một giàn.”
Chính vì lòng thương nên
họ chấp nhận hy sinh. Đất Việt có được như ngày
nay là kết quả của biết bao xương máu của hàng
ngàn thế hệ đi trước, đó là điều hiển nhiên,
không cần phải lý giải gì nữa. Đạo Phật lấy Từ
bi làm phương châm, với tinh thần vô ngã, vị tha
người Phật tử sẵn sàng hy sinh bản thân để làm
tròn hạnh nguyện phụng sự tha nhân. Trong công
cuộc trường kỳ kháng chiến cứu nước, cùng những
tấm gương hy sinh anh dũng của các chiến sĩ cách
mạng là những tấm gương xã thân vì đời của các
Tăng, Ni, Phật tử. Những ngọn đuốc Quảng Hương,
Thanh Tuệ, Diệu Quang, Thiện Mỹ . . . Đặc biệt
là trái tim bất diệt của Bồ tát Thích Quảng Đức
trong thời kháng chiến chống Mỹ, là những chứng
minh hùng hồn về sự hy sinh cho Dân tộc, cho Đạo
pháp.
2.2.6. Tinh thần tự do,
CHÙA DUYÊN GIÁC
