TRẦN NHÂN TÔNG
THƠ VÀ CUỘC ĐỜI 

Phiên âm

Thơ Trần Nhân Tông
Đề Cổ Châu hương thôn tự
Thế số nhất sách mạc,
Thời tình lưỡng hải ngân.
Ma cung hồn quản thậm,
Phật quốc bất thăng xuân.

Dịch nghĩa:

Đề chùa làng hương Cổ Châu(1)
Số đời hoàn toàn mờ mịt,
Tình người đổi thay qua đôi mắt(2).
Khi cung ma bị quản chặt,
Thì cõi Phật tràn ngập màu xuân.

Dịch thơ:

Số đời mờ mịt cả,
Tình trong đôi mắt trong.
Cung ma nếu quản chặt,
Cõi Phật xuân không cùng.
Trần Lê Văn dịch
 
 

Chú thích:

(1) Đầu đề do chúng tôi thêm. Theo Thánh đăng ngữ lục thì tháng Mười năm Mậu Thân (1308) Trần Nhân Tông được tin công chúa Thiên Thụy ốm nặng bèn từ Yên - Tử về thăm. Đến ngày 15 tháng Mười âm lịch, sau khi dặn dò xong, Nhân Tông lại trở về Yên - Tử. Giữa đường ông nghỉ lại trong một ngôi chùa làng ở hương Cổ Châu, sáng hôm sau trước khi lên đường ông đề bài kệ này lên vách chùa để ngỏ ý mình. Sự việc Nhân Tông từ Yên - Tử về thăm công chúa Thiên Thụy lúc bà sắp mất. Đại Việt sử ký toàn thư cũng có chép.

(2) Đôi mắt (hải ngân). Trong thơ của Tô Thức có câu: Đống hợp ngọc lâu hàn khởi lật; Quang giao ngân hải huyễn sinh hoa. Các nhà chú giải giảng rằng: Kinh của Đạo giáo gọi xương vai là ngọc lâu và mắt là ngân hải. ở đây có lẽ chính là ngân hải nhưng vì niêm vận, tác giả phải đổi ngược lại thành hải ngân chăng?

Phiên âm:

Quỹ Trương Hiển Khanh xuân bính
Giá chi vũ bãi thí xuân sam,
Huống trị kim triêu tam nguyệt tam.
Hồng ngọc đòi bàn xuân thái binh,
Tòng lai phong tục cựu An Nam.

Dịch nghĩa

Tặng bánh ngày xuân cho
Trương Hiển Khanh (1)
Múa giá chi (2) xong, thử tấm áo ngày xuân (3),
Huống nữa hôm nay lại gặp tiết mồng ba tháng Ba (4).
Bánh rau (5) mùa xuân, như ngọc hồng bày đầy mâm,
Đó là phong tục của nước An Nam xưa nay.

Dịch thơ:

Múa giá chi rồi, thử áo xuân,
Hôm nay, hàn thực, buổi thanh thần.
Bánh rau đầy đặn như hồng ngọc,
Nước Việt, tục này theo cổ nhân.
Trần Lê Văn dịch
 
 

Chú thích:

(1) Trương Hiển Khanh: tức Trương Lập Đạo sang sứ nước ta hai lần. Lần thứ nhất vào năm 1265 để "tuyên dụ" chiếu chỉ của vua Nguyên (Trần Thái Tông đã làm thơ tiễn trong dịp này). Lần thứ hai, vào năm 1291 (dưới triều Trần Nhân Tông) nhằm dụ nước ta quy phụ và bắt Nhân Tông thân sang chầu. Nhưng do kết quả ba lần chiến thắng oanh liệt của nhân dân ta, do thái độ mềm mỏng nhưng kiên quyết của vua tôi nhà Trần, Hiển Khanh đã phải có thái độ kính nể. Trong bài thơ họa đáp với vuaTrần, Hiển Khanh đã viết:
An Nam tuy tiểu văn chương tại.

Vị khả khinh đàm tỉnh để oa.

Nghĩa là:

Nước An Nam tuy nhỏ nhưng có văn chương.
Chưa thể nói một cách nông cạn họ là ếch ngồi đáy giếng.

(2) Múa giá chi: Việt âm thi tập chú: giá chi vũ vốn là thác bạt vũ, người ta chép lầm thành quen. Có thể giá chi vũ Nhân Tông nói ở đây là một điệu múa cổ của dân tộc ta chăng?

(3) Thử tấm áo xuân: có lẽ cũng là tên một điệu múa.

(4) Mồng ba tháng Ba là tiết thanh minh, trong ngày đó nhân dân ta thường đi tảo mộ và ăn tết bằng các loại bánh, phổ biến nhất là bánh trôi, bánh chay...

(5) Bánh rau (thái bính): ở đây có thể là bánh khúc.
 
 
 

Phiên âm:

Nguyệt

Bán song đăng ảnh mãn sàng thư
Lộ trích thu đình dạ khí hư.
Thụy khởi châm thanh vô mịch xứ,
Mộc tê hoa thượng nguyệt lai sơ.

Dịch nghĩa:

Trăng

Bóng đèn soi nửa cửa sổ, sách đầy giường,
Móc rơi trên sân thu, hơi đêm thoáng mát.
Tỉnh giấc không biết tiếng chày nện vải ở nơi nào,
Trên chùm hoa quế trăng vừa mọc.

Dịch thơ:

Đèn song chếch bóng, sách đầy giường,
Đêm vắng sân thu lác đác sương.
Thức dậy tiếng chày đâu chẳng biết,
Trên cành hoa quế nguyệt lồng gương.
Đào Phương Bình dịch

Tiếp theo Trang 3