THƠ VĂN TRẦN THÁI TÔNG
Khóa Hư Lục

Khóa hư lục là tác phẩm nổi tiếng của Trần Thái Tông. Đây là một tập hợp những tác phẩm giảng về đạo Thiền của ông. Có diễn, người tập hợp chắc không phải là ông. Trong các văn bản được tập hợp lại, có những cách sắp xếp khác nhau, nhưng nội dung tác phẩm thuộc hai vấn đề: 1. Những bài giảng về các vấn đề chung, 2. Phần thực hành tu trì, tức khóa lễ của lực thì.

Căn cứ trên văn bản được trình bày trong Thơ văn Lý Trần - Tập 2 - Quyển thượng - chúng tôi xin trích giới thiệu những tác phẩm quan trọng, mang đậm tính chất văn học, tư tưởng và bút pháp của tác giả trong cuốn sách này. Đó là những bài giảng về các vấn đề duy nhất của đạo Thiền, và một số bài kệ, thực chất là những bài thơ Thiền có giá trị văn học.

Sơ nhật vô thường kệ

Phiên âm:

Sơ nhật vô thường kệ
Dạ sắc sơ phân hiểu,
Thần quang tiệm xuất không.
ám thôi tân phát bạch,
Tiệm cải cựu nhan hồng.
Bất giác niên hoa xúc,
Do tranh nghiệp quả hùng.
Thân như băng kiến hiện,
Mệnh tự chúc đương phong.
Mạc tác trường niên khách,
Chung quy tảo chiếu công.

Dịch nghĩa:

Kệ vô thường(1) buổi sớm
Sắc đêm mới vừa hửng sáng,
ánh ban mai hiện dần trên bầu trời.
Ngầm giục mái tóc xanh điểm trắng,
Dần thay vẻ hồng của dung nhan xưa.
Chẳng biết tuổi xuân ngắn ngủi,
Còn tranh nghiệp quả (2) mạnh hùng.
Thân như băng gặp nắng trời,
Mệnh tựa ngọn đèn trước gió.
Chớ làm người khách trọ mãi mãi,
Cuối cùng hãy quay về với công soi rọi sớm.

Dịch thơ:

Đêm tối vừa hửng rạng,
Vầng dương ló khoảng không.
Tóc xuân ngầm điểm trắng,
Nét ngọc sắp phai hồng.
Nào biết niên hoa ngắn,
Còn tranh nghiệp quả hùng.
Thân: lớp băng nắng rọi,
Mệnh: ngọn đuốc gió tung.
Chớ mải làm thân khách,
Sớm về mà thu công.
đào phương bình dịch

Chú thích:

Xuất xứ: KHL1, KHL2, KHL3

(1) Vô thường: thuật ngữ đạo Phật, tức vô thường biến dịch, phản ánh một quan điểm cơ bản của triết học Phật giáo cho rằng tất cả mọi vật trong thế giới hữu vi đều không ngừng vận động theo chu trình: sinh ra, lớn lên và hủy diệt. Kệ vô thường là bài kệ nói về quy luật biến dịch, sự vận động của thế giới hữu vi, ứng dụng vào một thời điểm nhất định. Lúc này là buổi sáng sớm, các thì sau là buổi trưa, buổi hoàng hôn, chập tối, nửa đêm... mỗi thì đều có một bài kệ vô thường.

(2) Nghiệp quả: thuật ngữ đạo Phật, nghĩa là kết quả báo ứng do nghiệp của người đời.

Trong Khóa hư lục mỗi thì đều có các bài: hiến hương, hiến hoa, khải bạch, sám hối, khuyến thỉnh, tùy hỉ, hồi hướng, phát nguyện và vô thường kệ. Chúng tôi chỉ chọn một số bài. Riêng thì Sơ nhật lấy toàn bộ theo như kết cấu của chính văn để giúp bạn đọc hình dung được bộ mặt của nguyên tác.

Thử thời vô thường kệ

Phiên âm:

Thử thời vô thường kệ
Cảnh bức tây sơn mộ,
Hà thời tích thốn âm.
Dủy năng bòn mã ý,
Na khẳng trụ viên tâm.
Nhật xuất hoàn tương một,
Thân phù hựu 1* phục trầm.
Lão lai ngu dữ trí,
Tử khứ cổ hòa câm (kim).
Bất miễn vô thường đáo,
Nan đào đại hạn lâm.
Các nghi 2* hành chính đạo,
Vật sử nhập tà lâm.

Dịch nghĩa:

Kệ vô thường lúc bấy giờ (hoàng hôn)
Cảnh gần về chiều, mặt trời khuất non Tây,
Đến bao giờ mới luyến tiếc tấc bóng.
Chỉ có thể buông lỏng ý ngựa (1),
Nào chịu dừng lại cái lòng vượn (2).
Mặt trời mọc rồi sẽ lặn,
Tấm thân nổi rồi lại chìm.
Tuổi già đến, nào kể gì khôn dại,
Việc chết thì xưa cũng như nay.
Không tránh khỏi lúc vô thường dẫn tới,
Khó trốn khỏi cái hạn lớn (3) kéo về.
Ai nấy nên tu hành chính đạo,
Chớ để mình lạc vào rừng tà.

Dịch thơ:

Vừng hồng đà gác núi,
Tấc bóng tiếc chăng ai.
ý ngựa chạy theo mãi,
Vượn tâm buông thả hoài.
Mặt trời mọc rồi lặn,
Thân, nổi chìm luân hồi.
Già, trí ngu nào khác,
Chết, nay như xưa thôi!
Vô thường, khó tránh khỏi,
Hạn lớn, trốn không nơi.
Đạo chính, hãy theo đuổi,
Rừng tà, mau xa rời.
Băng Thanh dịch

Khảo đính:

1* Khóa hư lục AB. 268: khước
2* Khóa hư lục AB. 268 và AB. 367: các các

Chú thích:

(1) (2) ý ngựa (mã ý) và lòng vượn (viên tâm): tức ý và lòng phóng túng hung hăng như con ngựa, con vượn không chịu ở yên, không ngừng lại ở một chỗ, luôn luôn mơ ước, vọng cầu...

(3) Hạn lớn: giới hạn lớn của cuộc đời, tức là sự chết.

Xem Tiếp Trang 3